KHU NUÔI LỢN

Mục tiêu: Phát triển  02 khu chăn nuôi  thực xanh  với đối tượng  vật nuôi là lợn  - (đạt mức độ tiệm cận hoặc tương đồng với  các mô hình chăn nuôi hữu cơ chuẩn ở các nội dung quan trọng).

ĐẶC ĐIỂM MỘT SỐ LOẠI HÌNH CHĂN NUÔI LỢN HƯỚNG "XANH" ĐÁNG CHÚ Ý HIỆN NAY

Hiện nay, các quy trình chăn nuôi lợn an toàn theo GAP/GAHP (VietGAP/Global GAP) vẫn chấp nhậnsử dụng thức ăn và chế phẩm bổ sung dinh dưỡng công nghiệp cũng như  thuốc thú y hay kích thích sinh trưởng  đặt dưới sự kiểm soát. Các quy trình này được phát triển nhằm phù hợp hơn với các đặc điểm về chăn nuôi  cho sản lượng cao, chăn nuôi công nghiệp đáp ứng nhu  cầu tiêu thụ lớn của xã hội. Điều này là do lợn được nuôi trong các khu chăn nuôi công nghiệp thường  yêu cầu một chế độ dinh dưỡng đặc thù đòi hỏi phải được bổ sung đầy đủ từ nhiều nguồn mà đa phần là các hỗn hợp công nghiệp tổng hợp, khả năng thích nghi kém  hơn với thay đổi thời tiết,  chịu nhiều stress do mật độ nuôi rất lớn... nên rất dễ nhiễm bệnh và  thường xuyên phải có sự can thiệp của thú y. Khái niệm SẠCH của các quy trình này do đó mang  ý nghĩa "kiểm soát" ở mức có thể chấp nhận nhằm cân bằng giữa nhu cầu SẠCH tương đối và nhu cầu  SẢN LƯỢNG cần đáp ứng .

Để nâng cao chất lượng và tính sạch , một số  cơ sở chăn nuôi lợn đã bắt đầu hướng tới việc thay thế một phần  thức ăn công nghiệp bằng các loại thức ăn xanh từ nguồn phụ phẩm nông nghiệp  hay  tự cung cấp  như hèm bia/rượu, thân cây chuối, giun, ốc hay thảo dược ... hoặc có kết hợp xử lý với men vi sinh nhưng do các bất cập về kiến thức dinh dưỡng vật nuôi, sức ép về gia tăng sản lượng cũng như nhiều yếu tố khác nên sự bổ sung thay thế đó còn rất hạn chế. Phía sau các quảng bá "xanh" phục vụ mục đích thương mại, thức ăn và chế phẩm bổ sung dinh dưỡng công nghiệp vẫn đóng vai trò quan trọng trong cơ cấu thức ăn ở nhiều cơ sở. Cho dù danh xưng của các loại thức ăn bổ sung hiện nay là rất đa dạng (giun, tảo, ốc, thảo dược...) những mô hình chăn nuôi này trên thực tế vẫn còn ở một khoảng cách rất xa vời so với các tiêu chuẩn hữu cơ được thừa nhận rộng rãi.

Mặt khác, có một trở ngại vô cùng lớn cho tất cả các cơ sở muốn thực hành chăn nuôi lợn hữu cơ tại Việt Nam hiên nay là sự khan hiếm và giá thành quá cao của các loại hạt "chủ lực" dành  cho loại vật nuôi này  như ngô, gạo, đậu tương, lạc.. từ nguồn canh tác đạt chuẩn hữu cơ. Các loại hạt này cũng khó có thể được canh tác tại chỗ (theo quy trình hữu cơ) để đạt sản lượng cần thiết trong chăn nuôi thương phẩm. Hệ quả là các các cơ sở , do không thể tự chủ được,  vẫn phải sử dụng các nguồn cung cấp không đạt chuẩn  hữu cơ (kể cả các loại hạt được canh tác chưa đạt chuẩn an toàn hoặc nguồn hạt bị  biến đổi gen )  và vì vậy không thể thỏa mãn các tiêu chí  đánh giá hữu cơ của các tổ chức chứng nhận mà đa phần vẫn chỉ được xem là hướng hữu cơ ở một mức độ hạn chế.

Ngoài ra, chăn nuôi hữu cơ hay hướng hữu cơ một cách nghiêm túc đòi hỏi không chỉ dừng lại ở khâu thức ăn như trong nhiều quảng bá sản phẩm mà còn phải đảm bảo môi trường sống tốt cho vật nuôi (phúc lợi vật nuôi) cũng như quy trình chăm sóc sức khỏe  và quản lý dịch bệnh mang tính phòng ngừa  theo các nguyên tắc hữu cơ, hay mô hình chăn nuôi không kháng sinh - điều rất ít cơ sở có khả năng thực hiện.

Trong thực tế, chất  lượng sản phẩm chăn nuôi cho dù cùng được xem  là hướng tự nhiên,  hướng hữu cơ thường rất khác nhau tùy theo năng lực thực tế , điều kiện áp dụng và trình độ thực hành các nguyên tắc chăn nuôi hữu cơ, chăn nuôi xanh tại mỗi cơ sở.

THỰC HÀNH CHĂN NUÔI LỢN TRONG CÁC KHU CHĂN NUÔI THỰC XANH - OGAF

[Tham khảo thêm chi tiết về các Nguyên tắc chính cho chăn nuôi của OGAF tại đây]

a) Địa điểm và chất lượng môi trường sinh thái của khu nuôi

Chọn lọc, phát triển  2 khu chăn nuôi thuộc vùng giáp núi Tản và rừng Quốc Gia Xuân Sơn  có chất lượng môi trường tốt,  hệ sinh thái bao gồm đa dạng các loại thực vật làm thức ăn trực tiếp hoặc gián tiếp. Địa điểm khu chăn nuôi  tương đối biệt lập với các hoạt động giao thương của dân cư song lại dễ dàng tiếp cận nguồn nước  sạch.  Diện tích đồi, rừng các khu lân cận rất lớn giúp đảm bảo vùng đệm môi trường và cũng là vùng cung cấp nhiều loại thức ăn xanh.

b) Giống lợn

Nhằm  thích ứng tốt với điều kiện khí hậu (giảm nguy cơ dịch bệnh) và nguồn thức ăn xanh tại chỗ, có hai  nhóm giống lợn được lựa chọn: (1) giống bản địa của Việt Nam như lợn Móng Cái, lợn Hương  (số lượng  hạn chế); và (2) giống lai  nhập ngoại đã được nuôi  cho thích ứng với điều kiện khí hậu tại Việt Nam trong thời gian dài (chiếm số lượng chủ yếu).

c) Thức ăn [Tham khảo các Yêu cầu chính đối với thức ăn chăn nuôi cho OGAF tại đây]

Để thay thế thức ăn và các loại chế phẩm bổ sung dinh dưỡng  công nghiệp (premix, complex vitamin....), đảm bảo  tính xanh, tính hữu cơ cho  môi hình nuôi thức ăn cho lợn  được OGAF sử dụng từ các nguồn  sau:

+ Nguồn thức ăn tinh từ thực vật:

Do nguồn thức ăn quan trọng cho lợn từ các lọai hạt như ngô, lúa, đậu tương, lạc từ nguồn canh tác hữu cơ là khan hiếm  (thậm chí cho chính nhu cầu sử dụng của con người) và có giá thành rất cao nên để vẫn đảm bảo tính  hữu cơ, tính xanh ở mức độ cao nhất trong điều kiện cho phép , OGAF chủ trương chấp nhận chọn lọc các nguồn cung cấp hạt từ  quy trình canh tác an toàn(GAP) trở lên,  hoặc  sử dụng một số nguồn thay thế  tại chỗ chủ yếu là nguồn cung cấp tinh bột từ  khoai, sắn đồi, và một phần ngô vùng cao đã được OGAF và cơ quan quản lý trồng trọt đánh giá thực tế về chất lượng và quy trình canh tác hữu cơ hoặc cận hữu cơ trên các vùng đất sạch, không bị nhiễm thuốc diệt cỏ, thuốc trừ sâu, kim loại nặng hay nguồn nước thải. Các nguồn hạt này cần được đảm bảo không là sản phẩm của công nghệ biến đổi gen. Đây  là một yêu cầu không dễ thực hiện bởi lẽ đa phần sản phẩm của cây họ đậu (đậu tương và lạc) nhập khẩu vào nước ta phục vụ cho chăn nuôi  kể cả tại các mô hình VietGAp, GlobalGAP  đều là các sản phẩm biến đổi gen có giá thành tương đối rẻ từ các cường quốc về công nghệ sinh học như Mỹ, Ấn Độ, Brazil, Argentina.... Ngoài ra, OGAF còn phát triển các nguồn cung cấp protein  khác cho vật nuôi  như cá đánh bắt tự nhiên hay sử dụng nguồn phân và lá đồi rừng để nuôi cá, nuôi giun...(xem phần dưới)

Nguồn củ và hạt  phải từ các quy trình canh tác an toàn  hoặc canh tác xanh hướng hữu cơ/hữu cơ

Để tăng giá trị dinh dưỡng, tăng khả năng hấp thu và phòng một số loại bệnh đường ruột cho lợn,  các loại thức ăn giàu tinh bột  được nghiền và ủ lên men với các chủng men vi sinh thích hợp.

Một số loại thức ăn  đang sử dụng có thể kể tới như: Cám bột ngô, Cám gạo, khô dầu đậu tương tách vỏ rang chín (khử enzym và albumin có hại) , khô đầu lạc, sắn lát mỏng ủ chua, khoai lang ủ, khoai tây

+ Nguồn thức ăn thô xanh từ thực vật tại chỗ

Đây là nguồn cung cấp vitamin, khoáng, và chất xơ chủ yếu cho lợn . Một số loại thân lá cây họ đậu có hàm lượng protein khá cao, một số loại cỏ giàu axit amin như arginine, axit glutamic và lysine. Nếu tính theo trạng thái khô một số loại thức ăn xanh có hàm lượng protein cao hơn cả cám gạo.  Thức ăn thô xanh tại  khu chăn nuôi thực xanh OGAF phải  được canh tác từ các khu đất sạch theo quy trình hữu cơ hoặc hái lượm tự nhiên tại các vùng đồi, rừng.  Đa phần các loại  rau, lá  được thái, nghiền hay cho ăn sống trực tiếp, một t số loại được ủ chua để  kéo dài thời gian bảo quản hoặc tăng khả năng hấp thu, củng cố hệ vi sinh tốt trong đường ruột cho lợn. Thông qua tận dụng tốt nhóm thức ăn này,  thể trạng và sức khỏe của vật nuôi được đảm bảo tốt hơn, tránh phải sử dụng các loại chế phẩm bổ sung vitamin và khoáng  từ nguồn tổng hợp công nghiệp thường dùng để phối trộn với thức ăn đầu vào cho chăn nuôi an toàn sản lượng cao.

Các loại thức ăn thô xanh  OGAF đang sử dụng bao gồm: Rau muống, rau khoai lang, bèo cái, bèo tấm,  thân chuối, thân ngô , cỏ voi non, lá bắp cải xanh,  lá sắn ủ chua, lá đu đủ, lá khoai tây sau thu hoạch ủ chua,   một số loại lá và rau rừng.
Cung cấp đa dạng các loại rau, cỏ tươi  giàu vitamin, khoáng và chất xơ thay thế các chế phẩm bổ sung dinh đưỡng công nghiệp  -OGAF

Hướng dẫn thực hành ủ chua rau, củ  với cám gạo và men vi sinh giúp tăng thời gian bảo quản, tăng khả năng
hấp thu dinh dưỡng và tăng cường miễn dịch đường ruột cho lợn nuôi hữu cơ

+ Nguồn thức ăn tinh từ động vật:

Đây là nguồn cung cấp bổ sung đạm chất lượng cao tại chỗ đóng vai trò khá quan trọng bên cạnh nguồn đạm thực vật chủ yếu từ các loại hạt họ đậu (lạc, đậu tương).  Đạm từ động vật dễ hấp thu hơn đối với vật nuôi ; tuy nhiên  đa số  chúng lại được hình thành nên trên cơ sở nguồn thức ăn từ đạm thực vật  (cây cỏ, rêu, tảo) . Do đó để bảo đảm tính xanh, tính hữu cơ cho nguồn đạm này, OGAF đánh giá các nguồn nuôi , hay vùng đánh bắt một cách chặt chẽ để bảo đảm:

- Cá, tép vụn: Chỉ sử dụng khi còn tươi và được  đánh bắt từ các sông suối  hay ao hồ có chất lượng nước tốt  trong khoảng thời gian dài,  không xảy ra các sự cố môi trường. Ưu tiên các nguồn tại chỗ. Không sử dụng bột cá biển khô  để hạn chế rủi ro nấm mốc do lỗi bảo quản hay tồn trữ gây bệnh cho vật nuôi- phải dùng kháng sinh đường ruột.

- Giun đỏ (giun quế): Chỉ sử dụng các nguồn phụ phẩm nông nghiệp, các nguồn phân chăn nuôi từ mô hình trồng trọt hay  chăn nuôi xanh, chăn nuôi hướng hữu cơ (không tồn dư các chất ô nhiễm và kháng sinh) để nhân nuôi giun quế trong các khu chăn nuôi của OGAF. Không thu gom phân từ các điểm chăn nuôi bên ngoài mà không có các đánh giá cụ thể.

- Ốc và các loại động vật thân mềm:  Chỉ  thu lượm từ các vùng sinh thái trong lành, không  chịu rủi ro từ sử dụng chất diệt cỏ, thuốc bảo vệ thực vật

Các nguồn cung cấp đạm từ động vật  tự nhân nuôi hay đánh bắt tại chỗ đảm bảo  tính xanh, tính hữu cơ cao

- Vỏ hàu, vỏ ốc nghiền mịn có thể được phối trộn vào thức ăn như một nguồn cung cấp canxi cho lợn.

Lưu ý: trong chăn nuôi lợn, các loại thức ăn này thường phải được nấu chín hoặc sấy gia nhiệt nhằm giảm nguy cơ gây rối loạn tiêu hóa hay tiêu chảy (khác với gia cầm và thủy sản có thể sử dụng trực tiếp-ăn sống). Việc này làm suy hao rất nhiều  các loại vitamin do nhiệt độ cao. Nếu không có một cơ cấu thức ăn xanh đa dạng giàu vitamin thì cơ sở chăn nuôi chắc chắn phải bổ sung thêm các nguồn vitamin  tổng hợp  (công nghiệp) để đảm bảo sức khỏe vật nuôi. Điều này làm giảm đi tính xanh, tính  hữu cơ  của sản phẩm chăn nuôi .

Đa số các quảng cáo  gây ấn tượng  bán hàng về sự "toàn năng và quý báu" của một số loại thức ăn như giun quế, ốc, hay tép dầu.... trong chăn nuôi lợn hiện nay thường ẩn đi nội dung này nên dễ gây hiểu lầm cho nhà chăn nuôi và người tiêu dùng [tham khảo thêm tại đây]

d) Quản lý chăn nuôi và phòng ngừa dịch bệnh - thực hành chăn nuôi không kháng sinh

Các khu nuôi thả đều được đánh giá và lựa chọn kỹ   càng về chất lượng sinh thái học và khả năng cách ly các nguồn gây bệnh

Lợn được nuôi trong các khu chuồng trại đảm bảo ấm áp, kín gió vào mùa đông và thoáng mát vào mùa hè với diện tích không gian rộng rãi hơn nhiều so với các tiêu chuẩn đang áp dụng  tại các khu chăn nuôi an toàn theo GAP nhằm đảm bảo  tốt phúc lợi vật nuôi trong chăn nuôi hữu cơ. Diện tích bình quân cần đáp ứng  nhu cầu vận động cũng như các biểu hiện tự nhiên của lợn như : chạy nhảy, đùa nghịch, dũi, ủi

Mầm bệnh và ký sinh trùng tồn tại ở hầu khắp mọi nơi. Lợn nuôi, cũng giống như con người, có hệ thống miễn dịch để đối phó với chúng. Tuy nhiên, hệ thống miễn dịch này sẽ bị nhiễu loạn nếu lợn không được chăm sóc tốt. Khỏe mạnh chính là trạng thái cân bằng giữa  áp lực bệnh tật và khả năng miễn  dịch của vật nuôi. Tiếp cận phòng ngừa trong chăn nuôi hữu cơ là cách để tác động tích cực đến  2 vế của sự cân bằng này: giảm/tiêu trừ  mầm bệnh đồng thời tăng khả năng miễn dịch của vật nuôi.

+ Tiêu trừ mầm bệnh

Chuồng nuôi được vệ sinh sạch sẽ, khô ráo. Một số khu nuôi với lót đệm sinh học phải được đảm bảo sử dụng chủng vi sinh thích hợp để đảm bảo ức chế được vi sinh vật gây bệnh dưới nền chuồng. Phân và nước thải được thu gom và xử lý theo các quy trình sinh học và được sử dụng cho nhân nuôi giun.

Giữ gìn vệ sinh tiểu khu chăn nuôi  và môi trường xng quanh (ngoài chuồng trại), cách ly với các hoạt động giao thương có độ rủi ro cao về lây nhiễm mầm bệnh liên vùng.

+ Nâng cao sức đề kháng (miễn dịch) cho lợn

Được chủng ngừa một cách  đầy đủ, lợn được khuyến khích vận động , thư giãn và phơi nắng trong khu chăn nuôi.  Hạn chế các tiếng động đột ngột, tiếng ồn kim khí gây căng thẳng.

Ngoài môt chhế độ dinh dưỡng luôn  được  theo dõi để đảm bảo sự cân bằng tốt giữa các nhóm chất. Vào những đợt nắng nóng kéo dài dễ gây giảm sức đề kháng, lợn được bổ sung thêm các loại rau, cỏ nhiều nước, giàu vitamin  hoặc có thể được bổ sung nước chanh đường tùy thời điểm. Những đợt lạnh kéo dài,  các loại thức ăn giàu năng lượng như bột ngô, sắn  được tăng cường cùng một số loại dược thảo như gừng,  hương nhu,  hương thảo, bồ công anh...định kỳ hun khói một số loại dược thảo như bồ kết, xả, lá ngải cứu  nhằm giảm nồng độ virus có hại trong không khí vào một số thời điểm nhạy cảm lúc giao mùa.

Men vi sinh EM, probiotic lợi khuẩn đường ruột cũng được  sử dụng  một cách khoa học khi ủ trộn vào  các loại bột ngô, khoai, sắn...  tại tất cả các khu  chăn nuôi lợn thuộc OGAF nhằm nâng cao hệ đề kháng đường ruột, một trong những hệ đề kháng quan trọng nhất của lợn nuôi.

e) Trị bệnh

Khi các biện pháp phòng ngừa kể trên được thực hiện tốt thì lợn hầu như không bị nhiễm bệnh.  Vì vậy điều trị thú y chỉ đóng vai trò thứ yếu trong chăn nuôi thực xanh cận hữu cơ .  Trường hợp  lợn bị bệnh, OGAF chủ trương chỉ sử dụng các loại  thuốc có nguồn gốc thảo dược hoặc các phương pháp truyền thống để chữa trị . Thảo dược được ưu tiên thu hái tại địa phương hoặc những nguồn có thể kiểm soát. Không thu mua các loại thảo dược không rõ nguồn gốc được canh tác không an toàn hoặc bảo quản bằng hóa chất.Các loại thảo dược được sử dụng như:

Ba chẽ, cỏ xước, gừng , mơ lông , xuyên tâm liên, lá sen, kinh giới (bệnh tiêu hóa) ;

Lá ổi, lá sim, lá phổ sâm, chuối lùn (tiêu chảy nhẹ)

kim ngân, diếp cá, tỏi (tụ huyết trùng);

Tỏi, gừng, vỏ quế, cánh quả hồi(Chướng bụng khó tiêu);

Bồ công anh, lá kim ngân, tía tô (bệnh đóng đấu do vi khuẩn Erysipelothrix rhusiopathiae) ....vv...

Trường hợp bệnh cảnh trở nên đặc biệt nặng và phương pháp sử dụng thảo dược thất bại, lợn phải được cách ly, loại khỏi đàn Chăn Nuôi Thực Xanh để xem xét sử dụng các biên pháp điều trị  khác hoặc tiêu hủy. Vật nuôi  khỏi bệnh do bắt buộc phải sử dụng kháng sinh không còn được coi là vật nuôi thực xanh và được cach ly để loại ra theo đúng quy định.

Trong mọi trường hợp, nếu để xảy ra lợn bệnh, khu chăn nuôi thuộc OGAF phải  xem xét, rà soát và báo cáo ngay các tồn tại đã được phát hiện cũng như giải pháp phòng ngừa, ngăn chặn sự cố tương tự trong tương lai.

Thực hành chăn nuôi  không kháng sinh- lợn nuôi phải được theo dõi chu đáo
để kịp thời cách ly chăm sóc  nếu có dấu hiệu bất thường về sức khỏe dù là nhỏ nhất

 

Một số  loại cây dược thảo hỗ trợ phòng và trị bệnh cho lợn nuôi  hướng hữu cơ

CÁC HIỂU LẦM THƯỜNG GẶP VỀ TÍNH HỮU CƠ, TÍNH AN TOÀN VÀ  CHẤT LƯỢNG MỘT SỐ LOẠI THỊT