KHU NUÔI BÒ VÀ ĐẠI GIA SÚC

Mục tiêu: Phát triển  02 khu chăn thả   thực xanh cho bò và đại gia súc -( đạt mức tiệm cận hoặc tương đồng với  các mô hình chăn nuôi hữu cơ chuẩn ở các nội dung quan trọng).

ĐẶC ĐIỂM MỘT SỐ LOẠI HÌNH CHĂN NUÔI BÒ HƯỚNG "XANH" ĐÁNG CHÚ Ý HIỆN NAY

Bò và gia súc lớn thường ít chịu rủi ro bệnh tật hơn so với lợn nuôi và gia cầm song ở một nước có khí hậu gió mùa khắc nghiện như Việt Nam, đại gia súc  cũng thường xuyên mắc bệnh nếu chế độ chăm sóc không khoa học, áp lực từ việc gia tăng sản lượng... Ngoài ra, khi đại gia súc đã bị bệnh thì việc điều trị là vất vả hơn. Các yếu tố ảnh hưởng tới tính an toàn, tính hữu cơ của bò thịt cũng chủ yếu đến từ chất lượng nguồn thức ăn, nước uống và rất nhiều loại thuốc thú y trị bệnh.

Hiện nay, các quy trình chăn nuôi bò và đại gia súc an toàn theo GAP/GAHP (VietGAP/Global GAP) vẫn chấp nhận cho phép  sử dụng thức ăn và chế phẩm bổ sung dinh dưỡng công nghiệp cũng như  thuốc thú y hay kích thích sinh trưởng  đặt dưới sự kiểm soát. Các quy trình này được phát triển nhằm phù hợp hơn với các đặc điểm về chăn nuôi  cho sản lượng cao, chăn nuôi công nghiệp đáp ứng nhu  cầu tiêu thụ lớn của xã hội. Khái niệm SẠCH của GAP do đó mang nặng hơn ý nghĩa "kiểm soát" ở mức có thể chấp nhận nhằm cân bằng giữa nhu cầu SẠCH và nhu cầu  SẢN LƯỢNG cần đáp ứng.

Nuôi bò thịt trong các mô hình xanh, áp dụng các nguyên tắc hữu cơ tuy khó thực hiện và cho sản lượng thấp nhưng lại được xem là phù hợp tại một số vùng trung du và miền núi phía Bắc do tận dụng được thế mạnh của thảm thực vật phong phú, môi trường trong lành và tương đối biệt lập khỏi các nguồn dịch bệnh từ các khu chăn nuôi tập trung

Theo cơ cấu thức ăn, hiện cũng có 2 mô hình chăn nuôi bò và đại gia súc (trâu, ngựa) thịt: (1) cho ăn chủ yếu với thức ăn từ các nguồn cây cỏ thực vật (gọi tắt là bò ăn cỏ), và (2) bổ sung rất nhiều tinh bột từ ngũ cốc và bột động vật như bột xương, bột cá/thịt và cám công nghiệp (gọi tắt là bò ăn ngũ cốc). Đây là hình thức chăn nuôi chủ yếu trong vỗ béo bò/bê thịt cung cấp cho thị trường  do khả năng tăng trọng nhanh.  Ngày nay, một bộ phận ngày càng nhiều người tiêu dùng với thu nhập cao, tiếp cận tốt với các nguồn thông về khoa học dinh dưỡng có xu hướng chuyển sang sử dụng các sản phẩm thịt từ bò ăn cỏ (grass-fed)  do các đánh giá tốt hơn nhiều về mặt dinh dưỡng cũng như quá trình chăn nuôi thân thiện hơn về mặt sinh thái (sản sinh it khí CH4, C02),  trong khi  ăn ngũ cốc (grain-fed) lại có ưu thế về tăng trọng và  sản lượng thịt cũng như cảm nhận vị giác "hợp"  hơn với nhiều nhóm đối tượng tiêu dùng (béo, mềm, ngậy hơn). Hiện nay, các sản phẩm thịt bò phổ biến được chăn nuôi hoặc nhập khẩu về Việt Nam để vỗ béo thường thuộc nhóm (2).

Với đặc trưng chăn nuôi của mình, OGAF tập trung phát triển khu chăn thả bò và đại gia súc với quy trình chăn nuôi xanh theo các nguyên tắc hữu cơ sử dụng  chủ yếu  nguồn thức ăn từ cỏ và thân lá thực vật: nhóm (1).

THỰC HÀNH CHĂN NUÔI BÒ VÀ ĐẠI GIA SÚC TRONG CÁC KHU CHĂN NUÔI THỰC XANH - OGAF

[Tham khảo  thêm chi tiết về các Nguyên tắc chính cho chăn nuôi của OGAF tại đây]

a) Địa điểm và chất lượng môi trường sinh thái của khu nuôi

Chọn lọc , phát triển  2 khu chăn nuôi thuộc vùng phụ cận núi Tản và  vùng ven rừng Quốc Gia Xuân Sơn, Phú Thọ  có chất lượng môi trường tốt, có diện tích cỏ hoang và cỏ trồng  phù hợp. Địa điểm khu chăn nuôi  tương đối biệt lập với các hoạt động giao thương của dân cư song lại dễ dàng tiếp cận nguồn nước  sạch.  Diện tích đồi, rừng các khu lân cận rất lớn giúp đảm bảo vùng đệm môi trường và cũng là vùng cung cấp nhiều loại thức ăn xanh có giá trị dinh dưỡng cao.

Ưu thế của hệ sinh thái tốt, mật độ nuôi thấp giúp các khu chăn thả   luôn duy trì lượng cỏ và  thức ăn
xanh tự nhiên dồi dào mà không phải phụ thuộc  vào các nguồn thức ăn công nghiệp.

b) Giống đại gia súc

Nhằm  thích ứng tốt với điều kiện khí hậu (giảm nguy cơ dịch bệnh) và nguồn thức ăn  tại chỗ,  đồng thời vẫn có khả năng đáp ứng khả năng cho thịt , giống bò, ngựa  được lựa chọn là  giốn bản địa hoặc giống lai  với giống bản địa.

c) Thức ăn [Tham khảo Các yêu cầu quan trọng đối với thức ăn chăn nuôi cho OGAF tại đây]

Để thay thế thức ăn và các loại chế phẩm bổ sung dinh dưỡng  công nghiệp (premix, complex vitamin....), đảm bảo  tính xanh, tính hữu cơ cho  môi hình nuôi thức ăn cho bò và đại gia súc  được OGAF sử dụng từ các nguồn sau

+ Nguồn thức ăn thô xanh:

OGAF cung cấp thức ăn thô xanh cho bò  bằng hai nguồn: Cỏ tự nhiên, cỏ trồng và tận đụng các phụ phế phẩm của trồng trọt như, cây ngô gieo dày, thân và lá cây ngô sau khi thu bắp còn tươi, các loại lá cây, dây khoai lang, cây lá lạc, một số loại lá rừng

Để bảo đảm tốt tính xanh, tính hữu cơ , cỏ phục vụ chăn nuôi trong OGAF phải được canh tác trên các thửa đất đồi, rừng trước đây trồng sắn hoặc để hoang (không nhiễm thuốc bảo vệ thực vật, thuốc diệt cỏ) và chỉ sử dụng phân hữu cơ vi sinh từ chính nguồn phân gia súc của khu. Các nguồn phụ phẩm  như thân và lá cây họ đậu, khoai lang, lạc, ngô, vừng đều phải từ các khu canh tác đồi rừng theo hướng  xanh, thân thiện với môi trường .

Khu vực chăn thả tự nhiên vùng đồi rừng phải có môi trường trong lành,  có không gian rộng cho bò và đại gia súc vận động, tự do gặm cỏ để tăng cường sức khỏe, cải thiện chất lượng thịt nhưng phải có kế hoạch luân phiên theo từng khu để thảm thực vật có thời gian phục hồi, mang lại hiệu quả dinh dưỡng tốt nhất.

Ngoài việc cho ăn cỏ tươi, các kỹ thuật ủ chua giúp tăng thời gian bảo quản cỏ và thực vật cũng được thực hành một cách khoa học.

Cỏ sả lá lớn có hàm lượng dinh dưỡng cao được lựa chọn canh tác theo  quy trình hữu cơ để bổ sung  nguồn
thức ăn chất lượng cho đại gia súc chăn nuôi thực xanh

Cỏ trồng  được cho ăn tươi trực tiếp hoặc ủ chua với men vi sinh tạo nguồn thức ăn hữu cơ giàu chất dinh dưỡng

+ Nguồn thức ăn thô  khô

Thức ăn thô khô bao gồm các phụ phế phẩm trồng trọt như rơm, cỏ khô, dây lang, dây lạc khô, bã sắn khô,... giúp bổ sung vào cơ cấu thức ăn cho bò khi nguồn thức ăn xanh thiếu hụt tại một thời điểm nào đó. Nhằm tăng khả năng tiêu hóa, nâng cao giá trị dinh dưỡng, các loại thức ăn này cũng có thể được sơ chế để ủ.

Để bảo đảm tính hữu cơ, tính xanh cho nguồn thức ăn tại các khu nuôi ,  OGAF thường loại bỏ các loại rơm lúa (do thường sử dụng phân hóa học hoặc thuốc bảo vệ thực vật trong quá trình canh tác) cho dù loại thức ăn này là rất phổ biến và được sử dụng rộng rãi trong chăn nuôi bò  mà chỉ tập trung vào nguồn cỏ tự thu hoạch  và các phụ phẩm khác.

 

+Khoáng chất và vitamin từ tự nhiên

Do có nguồn cung cấp cỏ và thực vật xanh (tươi) dồi dào quanh năm từ các vùng sinh thái được tuyển chọn nên  bò và gia súc tại các khu chăn nuôi  tại OGAF không phải bổ sung vitamin từ các nguồn tổng hợp (công nghiệp) kể cả trong mùa đông như nhiều cơ sở chăn nuôi bò khác (chủ yếu sử dụng thức ăn thô khô và cám). Việc chăn thả với mật độ thấp, sản lượng không lớn giúp một số khoáng chất quan trọng đều tự chủ được từ các nguồn tự nhiên như vỏ hàu (canxi), Muối ăn (Na)...  nên tính hữu cơ của loại thức ăn này luôn được bảo đảm.

d) Quản lý chăn nuôi và phòng ngừa dịch bệnh - thực hành chăn nuôi không kháng sinh

Các khu nuôi thả phải được đánh giá và lựa chọn kỹ  về chất lượng sinh thái học và khả năng cách ly các nguồn gây bệnh

Bò và đại gia súc  được nuôi trong các khu chuồng trại đảm bảo ấm áp, kín gió vào mùa đông và thoáng mát vào mùa hè. Khu chăn thả lớn và được luân phiên sử dụng nhằm  giúp  gia súc được vận động tìm nguồn cỏ tươi, lá cây tươi chất lượng cao một cách chủ động nhưng cũng không vượt quá tải lượng sinh học của hệ thực vật nền.  Đây cũng là biện pháp đảm bảo  tốt hơn phúc lợi vật nuôi trong chăn nuôi hữu cơ và giúp gia súc nâng cao sức đề kháng tự nhiên.

Mầm bệnh và ký sinh trùng tồn tại ở hầu khắp mọi nơi. Bò , ngựa nuôi, cũng giống như con người, có hệ thống miễn dịch để đối phó với chúng. Tuy nhiên, hệ thống miễn dịch này sẽ bị nhiễu loạn nếu bò không được chăm sóc tốt, tâm lý thoải mái. Khỏe mạnh chính là trạng thái cân bằng giữa  áp lực bệnh tật và khả năng miễn  dịch của vật nuôi. Tiếp cận phòng ngừa trong chăn nuôi hữu cơ là cách để tác động tích cực đến  2 vế của sự cân bằng này: giảm/ tiêu trừ mầm bệnh đồng thời tăng khả năng miễn dịch của vật nuôi.

+ Tiêu trừ mầm bệnh

Chuồng nuôi được vệ sinh sạch sẽ, khô ráo. Phân và thức ăn thừa được thu dọn, vệ sinh triệt để.  Một số khu nuôi với lót đệm sinh học phải được sử dụng chủng vi sinh thích hợp để đảm bảo ức chế được vi sinh vật gây bệnh dưới nền chuồng. Phân và nước thải được thu gom và xử lý theo các quy trình sinh học và được sử dụng cho nhân nuôi giun làm thức ăn cho vật nuôi khác.

Giữ gìn vệ sinh tiểu khu chăn nuôi  và môi trường xung quanh (ngoài chuồng trại), cách ly với các hoạt động giao thương có độ rủi ro cao về lây nhiễm mầm bệnh liên vùng.  Cách ly ngay lập tức với các cá thể trâu bò có biểu hiện ốm. Lập phương án tiêu diệt chuột, gián và ruồi muỗi là những sinh vật trung gian truyền bệnh.

+ Nâng cao sức đề kháng (miễn dịch) cho bò và đại gia súc

Ngoài việc  thực hành chủng ngừa đầy đủ, chế độ dinh dưỡng hợp lý và khoa học như đã đề cập, bò và đại gia súc trong các khu nuôi thuộc OGAF được khuyến khích vận động  và thư giãn trong khu chăn nuôi.  Dưới tác dụng của ánh sáng mặt trời, sự hình thành vitamin D và các hoạt chất sinh học khác được thuận lợi làm thúc đẩy cac quá trình sinh hóa tự nhiên, tăng hàm lượng Hemôglobin trong máu, điều hoà trao đổi khoáng, tăng lưu thông máu và bạch huyết, nâng cao phản ứng phòng vệ miễn dịch của cơ thể. Thiếu ánh sáng tử ngoại, con vật sẽ bị thếu vitamin D, thường kéo theo rối loạn hoạt động của cơ quan tiêu hoá, mất tính ngon miện, mất trương lực dạ cỏ, các bệnh về xương như loãng xương, bại liệt Hạn chế các tiếng động đột ngột, tiếng ồn kim khí , các hành động thô bạogây căng thẳng...Làm tốt điều này, bò, ngựa không  bao giờ  cần phải sử dụng đến các loại thuốc an thần giảm stress cho bò (VD: Inter - Feed Premix, CVC type A coated Ascorbic Acid, Ovo-Stark Complex,...)  như tại nhiều mô hình chăn nuôi vỗ béo hiện nay.

Đảm bảo chhế độ dinh dưỡng đầy đủ và khoa học là một nguyên tắc tối cần thiết duy trì sức đề kháng tốt cho bò. Vào những dịp thay đổi thời tiết đột ngột, ngoài biện pháp che chắn hợp lý, chế độ dinh dưỡng được điều chỉnh linh hoạt như tăng thức ăn thô xanh nhiều nước và vitamin vào mùa hè, tăng thức ăn giàu năng lượng vào mùa đông .

Môi trường trong lành, chế độ dinh đưỡng cân bằng với tính xanh/tính hữu cơ  rất cao, gia súc  được tự do gặm
cỏ và vận động  ngoài trời để đảm bảo tốt khả năng miễn dịch tự nhiên theo nguyên tắc hữu cơ

e) Trị bệnh

Khi các biện pháp phòng ngừa kể trên được thực hiện tốt thì bò và đại gia súc hầu như không bị nhiễm bệnh.  Vì vậy điều trị thú y chỉ đóng vai trò thứ yếu trong chăn nuôi  bò  thực xanh hướng hữu cơ.  Trường hợp  bò bị bệnh, OGAF chủ trương  cách ly ngay và chỉ sử dụng các loại  thuốc có nguồn gốc thảo dược hoặc các phương pháp truyền thống để chữa trị . Thảo dược được ưu tiên thu hái tại địa phương hoặc những nguồn có thể kiểm soát. Không thu mua các loại thảo dược không rõ nguồn gốc được canh tác không an toàn hoặc bảo quản bằng hóa chất. Các loại thảo dược được sử dụng như:

Tỏi, gừng, vỏ quế, cánh hoa hồi (Chướng bụng);

Vỏ quế dùng trong điều trì viêm vú cho bò mẹ ;

Tinh dầu bưởi, vỏ bưởi trị lở mồm;

Lá sim, ổi, muối, chè tươi, trầu không trị bệnh về móng;

vv..

Trường hợp bệnh cảnh trở nên đặc biệt nặng và phương pháp sử dụng thảo dược thất bại, bò/bê phải được cách ly, loại khỏi đàn Chăn Nuôi Thực Xanh để xem xét sử dụng các biên pháp điều trị  khác hoặc tiêu hủy. Vật nuôi  khỏi bệnh do bắt buộc phải sử dụng kháng sinh không còn được coi là vật nuôi thực xanh và được cach ly  để loại ra theo đúng quy định.

Trong mọi trường hợp, nếu để xảy ra bò bệnh, khu chăn nuôi phải  xem xét, rà soát và báo cáo ngay các tồn tại đã được phát hiện cũng như giải pháp phòng ngừa, ngăn chặn sự cố tương tự trong tương lai.

 

 

Một số  loại cây dược thảo hỗ trợ phòng và trị bệnh cho bò và đại gia súc chăn nuôi hướng hữu cơ

 

CÁC HIỂU LẦM THƯỜNG GẶP VỀ TÍNH HỮU CƠ, TÍNH AN TOÀN VÀ  CHẤT LƯỢNG MỘT SỐ LOẠI THỊT